U srcu Jelice · gde se vinogradi srednjeg veka pružaju do podnožja manastira.
Banjica je selo u opštini Čačak, u Moravičkom okrugu, smešteno na severnim padinama planine Jelice i u njenom podnožju. Sa severa se graniči sa Viljušom, sa istoka i jugoistoka sa Ježevicom, sa juga i jugozapada sa dragačevskim Goračićima, a sa severozapada sa Trnavom.
Selo se prostire na 11,52 kvadratna kilometra, na nadmorskoj visini od 437 metara. Po popisu iz 2022. godine, u Banjici živi 243 stanovnika u 160 domaćinstava · pretežno se bave poljoprivredom, ratarstvom i stočarstvom. Selo nosi pečat duboke pravoslavne tradicije i nepatvorene seoske svakodnevice.
Prema predanju, selo je dobilo ime po banici Ikoniji, supruzi bana Milutina, srpskog vlastelina iz vremena cara Dušana. Ban Milutin je u Banovini imao dvor i vinograde, a narodne pesme pamte kako je polazeći u boj savetovao banici da iskopa devet vinograda · u Banjici i Atenici, Loznici i Pakovraću.
Banjica se prvi put pominje u turskom katastarskom popisu iz 1476. godine, u baštini kneza Đurđa, sina Radišinog, koji je tu i živeo. Već 1528. selo je razdvojeno na Gornju i Donju Banjicu, naseljeno tada vlaškim stanovništvom, sa detaljnim poreskim popisom iz 1572.
Sredinom XIX veka selo se snažno razvija. U Banjicu se 1876. doseljava porodica Vujović iz starovlaškog kraja Rovine‑Smiljevca, dok stara prezimena nestaju ili se sele u susednu Trnavu, Čačak i Atenicu. Selo postaje deo moderne čačanske okoline.
Od 1.046 stanovnika 1948. godine, broj se polako smanjuje · 314 u 2011. i 243 u 2022. godini. Selo i danas čuva pravoslavnu tradiciju, slavi drugi dan Duhova, a posebno se ponosi zaštićenim stablom kestena pored crkve.
Banjica i njena okolina su deo onoga što meštani s ponosom zovu srpskom Svetom Gorom ispod Jelice · prostor sa nekoliko srednjovekovnih svetinja, čudotvornim izvorom i živim monaškim životom.
Pod liticom Jelice · muški manastir · Eparhija žička
Prema predanju, manastir su podigla braća Mrnjavčevići pre Maričke bitke (1371). Današnja crkva podignuta je 1802. godine, na molbu beogradskom veziru da se obnovi stara zadužbina koja je do tada izgorela.
Manastir čuva mošti Svetog Jovana Stjeničkog, kojeg su Turci posekli 1802. godine. Ispod stene iz koje je manastir i dobio ime izvire jak izvor, za koji vernici verovjuju da je čudotvoran i isceliteljski. U okolini su pećine koje su služile kao isposnice.
Posvećen Svetom Nikoli · XIV vek · u atar Banjice
Po predanju, manastir je u XIV veku zadužbina bana Milutina i banice Ikonije. Prvi pisani pomen je iz 1476. godine. Turci su ga više puta rušili, a narod uvek iznova podizao. Oko 1600. godine na temeljima starije crkve podiže se nova.
Crkva je jednobrodna, sa osnovom upisanog krsta. Oltarski deo je živopisan 1609, naos i priprata 1636. godine; ikonostas je iz prve polovine XIX veka. Novu pripratu i baroknu zvonaru zidali su od 1846. do 1853. godine.
Slava sela: Banjica praznuje drugi dan Duhova. U manastirske praznike selo se okuplja u dvorištima oba manastira, uz vodu sa čudotvornog izvora ispod Stjenika i staru pevačku tradiciju.
Iznad sela, na Jelici, nalazi se Gradina · višeslojni arheološki lokalitet sa nalazima od starijeg gvozdenog doba (7. vek p.n.e.) pa do srednjeg veka. Najznačajniji sloj potiče iz 6. i početka 7. veka, kada je ovde podignut ranovizantijski utvrđen grad.
Iskopavanja su otkrila čak pet crkava · među njima trobrodnu baziliku i baziliku sa krstionicom, ukrašenu kamenom plastikom i zidnim slikarstvom. Lokalitet je istraživao još Janko Šafarik 1865, a sistematska iskopavanja vode se od 1986. godine, danas pod rukovodstvom Filozofskog fakulteta u Beogradu.
Gradina na Jelici spada među najvažnija ranovizantijska nalazišta u Srbiji i regionu.
Najviši vrh Jelice. Sa vrha pucaju vidici na Zapadnu Moravu, Ovčar i Kablar, ka Dragačevu.
Prirodni otvor u steni iznad manastira Stjenik · omiljena destinacija planinara iz čačanskog kraja.
Snažan izvor ispod stene manastira Stjenik. Generacijama poštovan kao isceliteljski.
Pored seoske crkve raste zaštićeno stablo kestena · prirodni spomenik i čuvar lokalne istorije.
U okolini Stjenika sačuvane su pećine za koje predanje kaže da su služile kao monaške isposnice.
Devet vinograda banice Ikonije iz narodnih pesama · Banjica je vekovima bila vinogradarski kraj.
Banjica je smeštena jugozapadno od Čačka, do nje vodi lokalni asfaltni put preko sela u podnožju Jelice. Najbliži veći putevi su pravac Čačak · Guča i Čačak · Ivanjica.
Ako imate fotografije sela, staru porodičnu građu, ispravku istorijskog podatka, ili predlog za unapređenje sajta · pošaljite poruku. Trudimo se da Banjica bude dobro predstavljena, ali znamo da pravo znanje o selu nose njegovi ljudi.